Powstania Śląskie 1919-1921 — kalendarium, Korfanty, miejsca pamięci

Powstania śląskie to trzy zbrojne wystąpienia ludności polskiej na Górnym Śląsku w latach 1919–1921, mające na celu przyłączenie regionu do odrodzonej Polski po I wojnie światowej. 16 sierpnia 1919, 19 sierpnia 1920, 2 maja 1921 — trzy daty, które zmieniły los Górnego Śląska. Trzecie powstanie pod wodzą Wojciecha Korfantego doprowadziło do podziału regionu między Polskę i Niemcy, w wyniku którego do II Rzeczypospolitej trafiło 29% obszaru spornego, zamieszkanego przez 46% ludności. W tym przewodniku znajdziesz pełne kalendarium powstań, kluczowe postacie, miejsca pamięci na Śląsku i informacje o pomnikach do odwiedzenia.

Tło historyczne — dlaczego doszło do powstań

Po I wojnie światowej (1918) Górny Śląsk był obszarem spornym między odradzającą się Polską a Niemcami. Region miał ogromne znaczenie gospodarcze — 80% wydobycia węgla Niemiec i 70% produkcji stali pochodziło z górnośląskich kopalń i hut. Niemcy nie chciały oddać tego obszaru, Polska traktowała go jako etniczne i historyczne dziedzictwo.

Traktat wersalski (28 czerwca 1919) zdecydował o przeprowadzeniu plebiscytu na Górnym Śląsku. Komisja Międzysojusznicza (Francja, Włochy, Wielka Brytania) miała zarządzać obszarem do plebiscytu. Niemiecka administracja represjonowała ludność polską, co doprowadziło do trzech powstań — pierwsze dwa były spontanicznymi wybuchami przemocy, trzecie zorganizowanym wojskowym wystąpieniem.

Pierwsze powstanie — 16–24 sierpnia 1919

Pierwsze powstanie wybuchło spontanicznie w nocy 16/17 sierpnia 1919 roku po brutalnej masakrze w kopalni Mysłowice, gdzie niemiecki Grenzschutz zastrzelił 10 polskich górników strajkujących o wypłaty. Wybuch nastąpił niezależnie od warszawskiego rządu — kierownictwo powstania objął Alfons Zgrzebniok, były polski oficer austriacki.

• Czas trwania: 9 dni (16–24 sierpnia 1919)
• Liczba uczestników: 15 000–25 000
• Obszar walki: Mysłowice, Bytom, Pszczyna, Katowice, Chorzów
• Wynik: klęska — Niemcy wprowadzili Reichswehrę (5. Dywizja Strzelców), powstańcy wycofali się do Polski
• Straty: 200 zabitych, 2 500 internowanych, 22 000 uciekinierów do Polski

Drugie powstanie — 19–25 sierpnia 1920

Drugie powstanie wybuchło w nocy 19/20 sierpnia 1920 roku w odpowiedzi na próbę wcielenia Górnego Śląska do Niemiec siłą — trwała wojna polsko-bolszewicka, polskie siły były zaangażowane na wschodzie. Niemiecka propaganda fałszywie ogłosiła „upadek Warszawy”. Powstańcy mieli odpowiedź: zorganizowana akcja zbrojna w 11 powiatach.

• Czas trwania: 7 dni (19–25 sierpnia 1920)
• Liczba uczestników: 25 000–40 000
• Komendant: Alfons Zgrzebniok (po raz drugi)
• Obszar walki: 11 powiatów: Pszczyna, Rybnik, Lubliniec, Tarnowskie Góry, Toszek-Gliwice, Bytom, Katowice, Zabrze, Kluczbork
• Wynik: taktyczna wygrana — wycofanie niemieckiej Sicherheitspolizei z plebiscytu, ustanowienie polsko-niemieckiej parytetowej Policji Plebiscytowej (APO)
• Straty: 800 zabitych, 1 200 rannych, brak masowej eksmisji do Polski

Plebiscyt — 20 marca 1921

20 marca 1921 odbył się plebiscyt na obszarze 11 000 km² Górnego Śląska. Frekwencja: 97%. Wyniki: Polska 40,3% (479 000 głosów), Niemcy 59,7% (707 000 głosów). Wyniki były kontrowersyjne — Niemcy sprowadzili 200 000 „wyborców emigracyjnych” (osoby urodzone na Śląsku ale od dawna mieszkające w Niemczech), co radykalnie przesunęło wyniki.

Komisja Międzysojusznicza zaproponowała podział obszaru tak, że 26% terenu i 25% ludności trafiało do Polski — głównie peryferia (Pszczyna, Rybnik, część Lublińca). Większość bogactw przemysłowych pozostawała w Niemczech. Polska propozycja „linii Korfantego” zakładała 70% obszaru dla Polski. Decyzja Ligi Narodów była odbierana jako zdrada.

Trzecie powstanie — 2/3 maja 1921 do 5 lipca 1921

Najbardziej zorganizowane i rozległe z trzech powstań. Wybuch nocą 2/3 maja 1921 jako reakcja na niesprawiedliwą propozycję podziału. Komendant: Wojciech Korfanty (przewodniczący Polskiego Komisariatu Plebiscytowego). Plan: zająć obszar zgodny z linią Korfantego, postawić aliantów przed faktem dokonanym.

• Czas trwania: 65 dni (2 maja – 5 lipca 1921)
• Liczba uczestników: 60 000–80 000 powstańców
• Kluczowe bitwy: Góra Świętej Anny (21–25 maja, 6 000 powstańców vs 7 000 Niemców), Olesno, Kędzierzyn, Lubliniec
• Wynik: taktyczna wygrana — podział korzystniejszy dla Polski (29% obszaru, 46% ludności, większość kopalń przemysłu ciężkiego)
• Straty: 1 800 zabitych Polaków, 700 zabitych Niemców

Po trzecim powstaniu Liga Narodów zrewidowała granice. 20 października 1921 podpisano nowy podział — Polska otrzymała obszar zwany „polskim Górnym Śląskiem” (województwo śląskie 1922–1939), w tym Katowice, Chorzów, Bytom, część Tarnowskich Gór. Reszta pozostała w Niemczech (rejencja opolska, dziś Opole + część Górnego Śląska Niemieckiego).

Wojciech Korfanty — bohater powstań

Wojciech Korfanty (1873–1939) — ślązak z Sadzowic koło Mikołowa, polityk i dziennikarz. Studiował we Wrocławiu i Berlinie, gdzie utożsamiał się z polską mniejszością. Od 1903 roku poseł do Reichstagu (jako Polak na obszarze niemieckim — fenomen). Był organizatorem ruchu polskiego na Górnym Śląsku, twórca Polskiego Komisariatu Plebiscytowego i komendant trzeciego powstania.

Po przyłączeniu polskiego Górnego Śląska do II RP Korfanty był wicepremierem Polski (1923–1924), redaktorem „Polonii” (gazeta katowicka). Po przewrocie majowym 1926 stanął w opozycji do Piłsudskiego, internowany w Brześciu. Zmarł 17 sierpnia 1939 (na 2 tygodnie przed wybuchem wojny) na chorobę nerek. Pochowany na cmentarzu Powązkowskim w Warszawie.

Miejsca pamięci powstań na Śląsku

• Pomnik Powstańców Śląskich (Katowice, plac przed Spodkiem) — 28-metrowe trzy pióra Gustawa Zemły, 1967. Wokół tablice z nazwiskami powstańców.
• Muzeum Powstań Śląskich (Świętochłowice, ul. Wojciecha Polaka 1) — 2014, multimedialne, ekspozycja „Trzy powstania, jeden naród”. Bilet 12 zł, wt-nd.
• Pomnik na Górze Świętej Anny (Powiat Strzelce Opolskie) — symbol bitwy 21–25 maja 1921, miejsce pielgrzymek ślązaków. Cmentarz powstańców obok.
• Cmentarz Powstańców Śląskich (Katowice, ul. Francuska) — 800 grobów powstańców, w tym 5 w mauzoleum Komitetu Powstań.
• Dom Polski w Bytomiu (ul. Powstańców 24) — siedziba dawnego Polskiego Komisariatu Plebiscytowego, dziś muzeum lokalne.
• Pomnik Wojciecha Korfantego (Katowice, plac Sejmu Śląskiego) — granitowy postument przed budynkiem Urzędu Wojewódzkiego.

Najczęstsze pytania o Powstania Śląskie

Powstania śląskie to fundament tożsamości regionu. Po więcej historii sprawdź Język śląski — historia i słownik, Edward Gierek — biografia i dekada, 20 atrakcji Katowic. Zwiedzanie miejsc pamięci najlepiej zacząć od Spodka i Pomnika Powstańców Śląskich, potem Muzeum Powstań w Świętochłowicach (12 km od Katowic).