Edward Gierek — biografia, dekada władzy, Sosnowiczanin czy Ślązak
Edward Gierek (1913–2001) — I sekretarz KC PZPR w latach 1970–1980, przywódca Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej w okresie zwanym „dekadą Gierka”. Symbol zarówno boomu inwestycyjnego lat 70. (Trasa Łazienkowska, Huta Katowice, Trasa W-Z), jak i głębokiego kryzysu gospodarczego końca dekady (zadłużenie, kartki, strajki sierpniowe 1980). Czy był Sosnowiczaninem, Zagłębiakiem czy Ślązakiem? Spór o jego tożsamość trwa do dziś. W tym przewodniku znajdziesz biografię, listę najważniejszych decyzji, błędów i kontrowersji oraz pełen słownik „epoki Gierka”.
Spis treści
Edward Gierek — życiorys w pigułce
- Urodzony: 6 stycznia 1913 w Porąbce (dziś dzielnica Sosnowca, wówczas Zagłębie)
- Zmarły: 29 lipca 2001 w Cieszynie (88 lat)
- Pochodzenie: rodzina górnicza, ojciec Adam — górnik, zginął w wypadku w kopalni 1917, gdy Gierek miał 4 lata
- Wykształcenie: 7 klas szkoły powszechnej, potem górnictwo we Francji (od 1923 do 1948 mieszkał w Belgii i Francji)
- Małżeństwo: Stanisława Jędrusik (1939), 2 synów: Jerzy (1940) i Adam (1944)
- I sekretarz KC PZPR: 20 grudnia 1970 – 6 września 1980 (10 lat)
- Najważniejsze inwestycje: Huta Katowice (1976), Fabryka Samochodów Osobowych w Tychach (Polski Fiat 126p), Trasa Łazienkowska, Dworzec Centralny w Warszawie, Trasa W-Z
- Pochowany: Cmentarz w Sosnowcu
Sosnowiczanin czy Ślązak? Spór o tożsamość
Pytanie „skąd był Gierek?” wywołuje na Górnym Śląsku gorące emocje. Urodził się w Porąbce — dziś jest to dzielnica Sosnowca, ale w 1913 roku Porąbka była samodzielną gminą Zagłębia Dąbrowskiego, w zaborze rosyjskim. Zagłębiacy uznają go za swojego — pochował się też na cmentarzu w Sosnowcu, ma pomnik w mieście. Ślązacy podkreślają, że całe swoje dorosłe życie polityczne związał z Górnym Śląskiem (od 1948 — pierwszy sekretarz KW PZPR Katowice), pracował w kopalni Wujek, mówił z lekkim śląskim akcentem.
Sam Gierek w wywiadach 90. lat mówił: „Jestem człowiekiem śląsko-zagłębiowskim. Tu się urodziłem, tu pracowałem, tu mam dom”. To kompromisowa odpowiedź — Zagłębie i Górny Śląsk to dwie sąsiadujące, ale oddzielne tożsamości. Geograficznie Sosnowiec leży 8 km od granicy historycznego Górnego Śląska. Pomyłka łatwa, ale dla mieszkańców obu regionów istotna.
Lata 1923–1948 — emigracja we Francji i Belgii
W 1923 roku, gdy Gierek miał 10 lat, jego matka emigrowała z dziećmi do Francji za pracą — bieda po I wojnie światowej i śmierci ojca-górnika zmusiła do wyjazdu. Edward pracował w kopalniach Pas-de-Calais (północna Francja) od 14 roku życia. W 1931 wstąpił do Francuskiej Partii Komunistycznej (FPK), później był organizatorem strajków górniczych. W 1934 został wydalony z Francji za działalność polityczną — przeniósł się do Belgii (zagłębie Liège), gdzie również pracował w kopalniach.
W czasie II wojny światowej był członkiem belgijskiej partyzantki komunistycznej. W 1948 roku, na fali budowy nowej Polski Ludowej, wrócił do kraju. Trafił od razu na Górny Śląsk — został I sekretarzem Komitetu Wojewódzkiego PZPR w Katowicach (od 1957). To była jego twierdza polityczna do 1970.
Dekada Gierka 1970–1980 — boom i krach
20 grudnia 1970 roku Władysław Gomułka został odsunięty po tragedii Grudnia ’70 (krwawe stłumienie strajków na Wybrzeżu, 41 zabitych). Gierek przejął ster jako I sekretarz KC PZPR. W styczniu 1971 wygłosił słynne przemówienie w Stoczni Gdańskiej, gdzie zapytał stoczniowców „Pomożecie?” — odpowiedzieli „Pomożemy!”. Tak zaczęła się dekada Gierka.
Lata 1971–1976 — boom inwestycyjny: Polska zaciągnęła kredyty zachodnie ($25 miliardów do 1980 roku). Wybudowano Hutę Katowice (1976, najbardziej nowoczesny zakład w obozie socjalistycznym), Fabrykę Samochodów Osobowych w Tychach (Polski Fiat 126p, „maluch”), Trasę Łazienkowską (Warszawa), Dworzec Centralny (Warszawa), Trasę W-Z (Warszawa), 200 km autostrad, mieszkania w wielkiej płycie. Polska weszła w fazę „małej stabilizacji” — w sklepach pojawiły się pomarańcze, banany, Coca-Cola. Otworzyły się Pewex i Baltona z towarami zachodnimi za dewizy.
Lata 1976–1980 — kryzys: zadłużenie zaczęło dusić gospodarkę. Wzrost cen mięsa w 1976 wywołał strajki w Radomiu i Ursusie (krwawo stłumione). Wprowadzono kartki na cukier (1976), potem na inne produkty. W 1980 wybuchły strajki sierpniowe w Stoczni Gdańskiej, powstała Solidarność. 6 września 1980 Gierek został odsunięty i zastąpiony Stanisławem Kanią. Po wojnie polsko-jaruzelskiej (stan wojenny 1981) Gierek był internowany do 1984 roku.
Życie po polityce 1980–2001
Po internowaniu Gierek osiadł w Ustroniu (Beskidy Śląskie), gdzie spędził ostatnie 17 lat życia. Pisał wspomnienia („Smak życia” 1990, „Replika” 1991), udzielał wywiadów. W latach 90. był rozliczany przez prokuraturę za decyzje gospodarcze swojej dekady — postępowanie umorzono w 1996 roku. Zmarł 29 lipca 2001 w Cieszynie, miał 88 lat. Pochowany w Sosnowcu, na cmentarzu Chwalebne, gdzie ma skromny grobowiec rodzinny.
Słownik „epoki Gierka”
- „Pomożecie?” — słynne przemówienie w Stoczni Gdańskiej, styczeń 1971
- Mała stabilizacja — okres względnego dobrobytu konsumpcyjnego 1971–1976
- Pewex / Baltona — sklepy z towarami zachodnimi za dewizy (dolary)
- Maluch (Fiat 126p) — symbol zmotoryzowanej Polski lat 70.
- Wielka płyta — bloki z prefabrykatów, 70% nowych mieszkań tej dekady
- Trasa Łazienkowska — pierwsza prawdziwie zachodnia obwodnica w Polsce, 1974
- Huta Katowice — flagowa inwestycja, dziś ArcelorMittal Poland
- Kartki na mięso — symbol kryzysu od 1981, wprowadzane stopniowo od 1976
- „Sukces drugą Polskę zbudowaliśmy” — slogan propagandowy 1975
- „Zadłużenie utopiło Gierka” — główna diagnoza historyków, 25 mld dolarów długu w 1980
Najczęstsze pytania o Edwarda Gierka
Skąd pochodził Edward Gierek?
Edward Gierek urodził się 6 stycznia 1913 roku w Porąbce — dziś dzielnicy Sosnowca, ale w 1913 roku samodzielnej gminie Zagłębia Dąbrowskiego (zabór rosyjski). Pochodził z rodziny górniczej. Zagłębiacy uznają go za „swojego”, Ślązacy podkreślają, że całe dorosłe życie polityczne związał z Górnym Śląskiem (od 1948 sekretarz KW PZPR Katowice). Sam mówił, że jest „człowiekiem śląsko-zagłębiowskim”.
Ile lat rządził Gierek?
Edward Gierek był I sekretarzem KC PZPR przez 10 lat — od 20 grudnia 1970 (po Grudniu ’70 i odsunięciu Gomułki) do 6 września 1980 (po strajkach sierpniowych i powstaniu Solidarności). Zastąpił go Stanisław Kania. Po stanie wojennym 1981 Gierek był internowany do 1984 roku, potem wycofał się z polityki, mieszkał w Ustroniu i pisał wspomnienia.
Co wybudowano za czasów Gierka?
Lata 1971–1976 to boom inwestycyjny finansowany kredytami zachodnimi (25 mld dolarów do 1980): Huta Katowice (1976, największy zakład hutniczy obozu socjalistycznego), Fabryka Samochodów Osobowych w Tychach (Polski Fiat 126p), Trasa Łazienkowska, Dworzec Centralny w Warszawie, Trasa W-Z, 200 km autostrad, miliony mieszkań w wielkiej płycie. W sklepach pojawiły się pomarańcze, banany, Coca-Cola. Pewex i Baltona oferowały towary zachodnie za dewizy.
Dlaczego Gierek upadł w 1980?
Bezpośrednią przyczyną były strajki sierpniowe 1980 — protesty robotników Stoczni Gdańskiej pod wodzą Lecha Wałęsy doprowadziły do podpisania Porozumień Sierpniowych i powstania Solidarności. Gierek został odsunięty 6 września 1980. Przyczyna głębsza: gigantyczne zadłużenie kraju (25 mld dolarów), które zaczęło dusić gospodarkę od 1976. Wzrost cen, kartki na cukier, kryzys zaopatrzenia — to skutki zadłużenia. Historycy krytykują brak strategii spłaty kredytów.
Edward Gierek to jedna z najbardziej kontrowersyjnych postaci historii Górnego Śląska i całej Polski. Po więcej historii regionu sprawdź nasze przewodniki: Język śląski — historia i słownik, Dzielnice Katowic oraz 20 atrakcji Katowic. Materialny ślad Gierka znajdziesz w sosnowieckim Cmentarzu Chwalebnym (grobowiec rodzinny) i w Hucie Katowice — jego flagowej inwestycji.