Genetyka w Policji: Jak DNA rozwiązuje zagadki z Archiwum X

Choć badania genetyczne w kryminalistyce nie mają jeszcze czterdziestu lat na karku, zdążyły już zrewolucjonizować pracę śledczych na całym świecie. Dziś DNA to nie tylko narzędzie do identyfikacji sprawców – to prawdziwa mapa informacji o człowieku, która może przechowywać swoje tajemnice przez dziesięciolecia. O tym, jak polska Policja wykorzystuje genetykę do rozwiązywania nawet najstarszych spraw z Archiwum X, opowiada kom. Bożena Wysocka, naczelnik Wydziału Badań Genetycznych Centralnego Laboratorium Kryminalistycznego Policji.

Geny pamiętają wszystko – nawet po latach

W genach zapisane jest niemal wszystko – od koloru oczu, przez predyspozycje do chorób, aż po cechy osobowościowe. Nasz styl życia i środowisko odciskają piętno na DNA, czyniąc je rezerwuarem potężnej ilości informacji. To właśnie dlatego badania genetyczne stały się złotym standardem w kryminalistyce.

Polska przygodę z genetyką sądową rozpoczęła w 1989 roku, kiedy wykonano pierwsze ekspertyzy DNA. W Centralnym Laboratorium Kryminalistycznym Policji badania rozwinęły się w połowie lat 90., czerpiąc wiedzę od brytyjskich ekspertów. Początkowo badano zaledwie kilka markerów STR, dziś w jednym badaniu można uzyskać informacje z kilkudziesięciu markerów, co pozwala na niemal stuprocentową pewność identyfikacji.

Co fascynujące, profil DNA można oznaczyć nawet po kilkudziesięciu latach – oczywiście pod warunkiem, że materiał biologiczny był odpowiednio zabezpieczony. To otwiera drzwi do ponownego przeanalizowania spraw z Archiwum X, które czekały na rozwiązanie przez dekady.

Kiedy DNA zawodzi? Bliźnięta i inne wyzwania

Choć wartość dowodowa analizy DNA jest praktycznie niepodważalna, istnieją sytuacje, w których nawet ta metoda ma swoje granice. Najbardziej znanym przykładem są bliźnięta jednojajowe, które posiadają identyczny profil DNA i są niemożliwe do rozróżnienia standardowymi metodami genetyki sądowej.

Innym ciekawym przypadkiem jest przeszczep szpiku kostnego – biorca będzie miał profil DNA z krwi identyczny z profilem dawcy. W rezultacie dwie różne osoby mogą posiadać identyczny profil DNA z przebadanej krwi. W takich sytuacjach śledczy muszą opierać się na innych dowodach.

CLKP jako jedyne laboratorium w Polsce wykonuje badania genetyczne materiału biologicznego w postaci kości i zębów, głównie do identyfikacji nieznanych zwłok. Wiąże się to z prowadzeniem przez Komendanta Głównego Policji zbioru danych DNA, zgodnie z ustawą o Policji. Wprowadzone w 2018 roku zarządzenie nakazujące pobieranie materiału genetycznego przed pochowaniem niezidentyfikowanej osoby znacząco zwiększyło liczbę dopasowań i rozwiązanych spraw.

Przyszłość kryminalistyki brzmi jak science fiction

Genetyka sądowa to dziedzina, która rozwija się w zawrotnym tempie. Sekwencjonowanie nowej generacji pozwala już dziś określić na podstawie DNA wiek, pochodzenie biogeograficzne, kolor oczu, włosów i skóry, wzrost, a nawet stopień łysienia czy siwienia – innymi słowy, stworzyć genetyczny portret pamięciowy sprawcy.

Jeszcze bardziej rewolucyjna jest genealogia sądowa, która wykorzystuje powiązania rodzinne w bazach danych genealogicznych do identyfikacji sprawców przestępstw. W Stanach Zjednoczonych metoda ta pozwoliła rozwiązać setki spraw, a z czasem z pewnością zawita również do polskiej kryminalistyki.

Naukowcy pracują również nad metodami pozwalającymi na uzyskanie profilu DNA z pojedynczych komórek, identyfikacji rodzaju śladu biologicznego czy określenia czasu jego powstania na miejscu zdarzenia. Rozwój tych technologii może w przyszłości przyczynić się do rozwiązania nawet najstarszych spraw z Archiwum X, dlatego warto do nich powracać – materiał dowodowy, który kilkanaście lat temu był bezużyteczny, dziś może okazać się kluczem do prawdy.

Polska Policja jest w czołówce krajów europejskich pod względem wykorzystania nowoczesnych metod genetycznych. Polscy biegli uczestniczą jako eksperci w międzynarodowych grupach roboczych, a profile DNA z polskich spraw są rejestrowane nie tylko w krajowym zbiorze, ale również w bazie Interpolu I-Familia. To pokazuje, że w walce z przestępczością nie ma granic – ani geograficznych, ani czasowych.

Źródło: Policja Gliwice